اسم هما در شاهنامه فردوسی، اشعار حافظ، سعدی و مولانا

هما

معنی، ریشه و فراوانی (تعداد) اسم هما در ثبت احوال ایران

نام هما یادآور سعادت و خوشبختی است. هما نماد اصالت ایرانیان و ارزشمندی است.

معنی هما

هما به چه معناست؟ Homa Name Meaning

هما نام پرنده است از گونه کرکس. هما در واقع سیمرغ‌گونه‌ی سعادت در فرهنگ و ادب ایران، پرنده‌ای اساطیری که درباره آن باور رایج چنین بود که هما استخوان می‌خورد و هرگز شکار زنده نمی‌کند، و از همین رو نماد بی‌آزاری و پاکی شمرده می‌شد.

مشهورترین باور درباره این پرنده آن است که اگر سایه‌اش بر سر کسی بیفتد، آن شخص به بخت و اقبال و حتی تاج‌وتخت می‌رسد؛ به همین دلیل به آن “همای سعادت” می‌گفتند.

به نظر می رسد هما با نام همایون هم ارتباطاتی دارد و معنی بلندمرتبه و والا مقام برای این نام تعبیر اشتباهی نیست.

معنی اسم هما در ثبت احوال ایران

هما یعنی:

(در پهلوی) به معنی فرخنده.
نام پرنده‌ای با جثه‌ای نسبتاً درشت از خانواده‌ لاشخورها، دارای بال‌های بلند، دم بلند لوزی شكل به رنگ خاكستری و یك دسته مو در زیر منقار. [هما در بعضی منابع با عقاب تخلیط شده است].
(اَعلام) هما در “فروردین یشت” اوستا دختر “كی گشتاسب” و خواهر اسفندیار است؛
(همای) در اساطیر اقوام هندو ایرانی بلند پروازترین پرنده است.

معنی هما در فرهنگ لغات عمید

هما: پرنده‌ای با چثۀ درشت از تیرۀ لاشخورها و شبیه شاهین.

قدما می‌پنداشتند خوراکش استخوان است و سایه‌اش بر سر هرکس بیفتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید و در میمنت و سعادت به ‌او مثل می‌زدند: غلیواج از چه میشوم است؟ از آنکه گوشت برباید / هما ایرا مبارک شد، که قوتَش استخوان باشد (عنصری: ۳۲۸).

معنی هما در دهخدا

هما: [ هُ ] (اِ) مرغی است که استخوان میخورد. بر سر هرکه سایهٔ او افتد به دولت و سلطنت رسد. (غیاث). همای. پشتش سیاه مایل به خاکستری، سینه اش حنایی بی نقش، دو شاخ مانند شاخ بوم و ریش زیبا و بالهایی از قره قوش بلندتر دارد. (یادداشت مؤلف).

در ادبیات فارسی هما را مظهر فرّ و شکوه دانند و به فال نیک گیرند:

همانطور که در اشعار شعرای ایرانی می بینیم:

تو فرّ همایی و زیبای گاه تو تاج کیانی و پشت سپاه. فردوسی.
درفشی ز پیل سیه پیکرش همایی ز یاقوت سرخ از برش. فردوسی.
نیکوتر از بهاری، زیباتر از نگاری چابک تر از تذروی فرخ تر از همایی. فرخی.
زاغ حرص و همای همت را ریزهٔ استخوان نمی یابم. خاقانی.
خوانده به چتر شاه بر چرخ آیةالکرسی ز بر چترش همایی زیر پر عرش معلا داشته. خاقانی.
تا همایم خوانده ای در کام دل هر نواله استخوان می آیدم. خاقانی.
با جهل مجوی زهد ازیرا کز جغد نیامدت همایی. نظامی.
فرّ همای ملکی داشتی اوج هوای فلکی داشتی. نظامی.
چون تو همایی شرف کار باش کم خور و کم گوی و کم آزار باش. نظامی.
که هریک بود در میدان همایی به دعوی گاه نخجیر اژدهایی. نظامی.
بدین طاوس کرداری، همایی روان شد چون تذروی در هوایی. نظامی.

ریشه نام هما

ریشه هما فارسی است و یکی از اصیل ترین اسم های ایرانی دخترانه محسوب می شود. هما (همای) در شعر بسیاری از شعرای ایران زمین آمده است که در ادامه می بینیم.

هما اسم دختر یا پسر

سوال برخی افراد بود و مسلما هما یک اسم دخترانه اصیل است.

هما درست است یا همای؟

هر دو درست هستند. همای معادل هما است و در متون قدیمی پارسی به هر دو شکل به کار رفته اند؛ در ادامه می بینیم.

تاریخچه نام هما

در ایران باستان نام و مفهوم هما به دوران اوستایی و پیش از اسلام برمی‌گردد. برخی پژوهشگران واژهٔ “هما” را با ایزدبانوی “هوم” (گیاه مقدس آیینی) و مفهوم برکت و فَرّ (فرّه ایزدی) پیوند می‌دهند.

هما در دوره شاهنشاهی هخامنشی

در نگاره‌ها و حجاری‌های دورهٔ هخامنشی و ساسانی، مرغی بال‌گشوده بر فراز سر شاهان دیده می‌شود که آن را نماد “فرّهٔ ایزدی” یا مشروعیت الهی پادشاهی دانسته‌اند؛ همین تصویر بعدها با هما یکی انگاشته شد.

هما در شاهنامه فردوسی

نام “هما” به شخصیتی تاریخی – اساطیری هم تعلق دارد؛ “همای چهرزاد”، دختر بهمن، ملکه‌ای افسانه‌ای از دودمان کیانی است که پس از پدرش سی‌ودو سال بر ایران فرمان راند و در شاهنامه داستانی مستقل به نام او آمده است (پادشاهی او و رویارویی‌اش با فرزندش داراب).

چو داراب بر تخت شاهی نشست
همای آمد و تاج شاهی به دست

هما در دوران اسلامی

مفهوم “سایهٔ هما” به صورت اصطلاحی رایج در ادب فارسی درآمد؛ “به سایهٔ کسی نشستن” یا “همای اقبال بر سر کسی سایه افکندن” به معنای رسیدن به بخت و جاه به کار می‌رفت و در توصیف پادشاهان و بزرگان بسیار به کار می‌رفته است.

اسم هما در شعر شعرای فارسی زبان

هما (همای) از جمله اسامی دخترانه در اشعار حافظ، اسامی دخترانه در اشعار سعدی، اسامی دختر در اشعار سعدی، اسامی دخترانه در اشعار مولانا، اسامی دخترانه در شاهنامه فردوسی و اسامی دخترانه در اشعار بسیاری از شعرای ایرانی است.

هما در شعر حافظ

همای اوج سعادت به دام ما افتد
اگر تو را گذری بر مقام ما افتد

حبابوار براندازم از نشاط کلاه
اگر ز روی تو عکسی به جام ما افتد

هما در شعر مولانا

در سایه‌های عشقت ای خوش همای عرشی
هر لحظه باز جان‌ها تا عرش برپریده

(این بیت از غزلی در دیوان شمس است که همای عرشی، همای آسمانی، استعاره از روح عاشق و پرواز معنوی است)

هما در اشعار سعدی

اسم هما در اشعار سعدی به صورت “همای” آمده است؛ سعدی در سنت ادبی خود از مفهوم “سایه هما” به عنوان استعاره خوشبختی و اقبال نیک بهره می‌برد:

ای آفتاب روشن و ای سایه همای
ما را نگاهی از تو تمام است اگر کنی

یا در جای دیگر سعدی از همای این چنین می گوید:

طمع بود از بخت نیک اخترم
که بال همای افکند بر سرم

خرد گفت دولت نبخشد همای
گر اقبال خواهی در این سایه آی

هما در شاهنامه فردوسی

هما در شاهنامه فردوسی در بخش هفتم به کرات آمده است:

چو آمد به نزدیک ایوان فراز
همای آمد از دور و بردش نماز

چو داراب بر تخت شاهی نشست
همای آمد و تاج شاهی به دست

چو از تاج دارا فروزش گرفت
هما اندران کار پوزش گرفت

برو آفرین کرد فرخ همای
که تا جای باشد تو بادی به جای

همای آن زمان گفت با موبدان
که ای نامور باگهر بخردان

هما به صورت همای به دفعات در جای جای شاهنامه فردوسی آمده است. برای نمونه:

نهاده ز هر چیز گنجی به جای
فگنده برو سایه پر همای

کجا باشد او پیش تختم به پای
کجا راند او زیر فر همای

فردوسی در شاهنامه “همای” را به‌عنوان نام یک ملکه کیانی نیز به کار برده (نه فقط به عنوان پرنده). بر این اساس به نظر می رسد همای ارتباطات ریشه ای با نام همایون (و واژه همایونی در معنای بلند مرتبه و شاهنشاهی) نیز داشته باشد.

هما نماد چیست؟

در ادبیات و فرهنگ ایران، هما نماد چند مفهوم به‌هم‌پیوسته است:

بخت و اقبال بلند

رایج‌ترین معنای هما در ادبیات فارسی؛ رسیدن سایه‌اش نشانهٔ سعادت و برخورداری از دولت است.

مشروعیت و فره پادشاهی

در ادبیات درباری، نشستن هما بر سر کسی به معنای برگزیدگی او برای فرمانروایی بود.

پاکی و بی‌آزاری

از آن‌جا که گفته می‌شد جانور زنده شکار نمی‌کند و تنها استخوان می‌خورد.

در ادبیات عرفانی (مانند مولانا)

گاه هما نماد روح والا یا پرواز معنوی و بلندپروازی روحانی است، فراتر از پرندگان دیگر و نزدیک به آسمان و عرش.

فراوانی و تعداد اسم هما

در حال حاضر تعداد اسم هما و سایر نام ها در ثبت احوال ایران به طور دقیق نامشخص هست. اما هما از نام های با فراوانی نسبتا کم در ایران است و در حال حاضر دارای رشد فراوانی منفی. اما انتظار می رود در دهه آینده باز مثل گذشته استقبال از این نام دختر سه حرفی خوش آوا و اصیل برای نامگذاری فرزند بیشتر شود.